معماری شگفت انگیز كوه خواجه سیستان
کوه خواجه تنها عارضه طبیعی دشت سیستان با ارتفاع
تقریبی ۶۰۹متر از سطح دریا است که در هنگام پرآبی جزیره کوچکی را در میان دریاچه
هامون شکل میدهد.
کوه خواجه بزرگترین معماری خشتی
بر جای مانده از دوره "پارتیان" در منطقه سیستان قرار دارد و یکی از
مهمترین آثار دورههای اشکانی، ساسانی- اسلامی است.
این بنا تنها عارضه طبیعی مرتفع
در منطقه مسطح سیستان به شمار میرود و در آن کاخ، آتشکده، زیارتگاه خواجه مهدی و
قبرستانی از دوران مختلف به یادگار مانده است.
این گدازه بازالیتی ذوزنقهای
شکل کوهی است که در حدود ۲۰کیلومتری جنوب غربی زابل و میانه دریاچه هامون قد
برافراشته است.
مجموعه کوه خواجه برای نخستین
بار در سال ۱۹۱۶توسط "اورل اشتین" باستانشناس معروف
انگلیسی شناسایی و کشف شد.
بدنبال آن پروفسور
"هرتسفلد" آلمانی طی سالهای ۱۹۲۹ -۱۹۲۵میلادی به جستجو در آثار کوه
خواجه پرداخت و حاصل کاوشهای این باستانشناس در کتاب "سکستان، ایران شرق
باستان و تاریخ باستانشناسی ایران" آمده است.
۴۰سال قبل هم
"گوئلینی" باستانشناس و معمار ایتالیایی کاوشهای محدودی در آثار کوه
خواجه انجام داد که نتایج آن را در کتابی با عنوان "معماری ایران و آثار کوه
خواجه" منتشر کرد.
از حیث اعتقادی و بر اساس
اسطورههای زرتشتی دریاچه هامون مقدس بوده و ظهور منجی (سوشیانت) از این دریاچه
اتفاق میافتد.
بنابر باورهای آیین مزدیسنا و
اسطورههای پهلوی که بر اساس تعالیم زرتشت تدوین شده است، در پایان هزاره دوازدهم،
برای سومین بار از خاندان "بهروز پارسا"، دوشیزهای به آب دریاچه هامون
داخل شده و آخرین رهاننده یا "سوشیانت" موسوم به "استوت ارته"
از وی زاییده میشود.
به همین لحاظ کوهخواجه نیز
تقدس خاصی دارد، سوشیانت به شکلهای مختلف تقریبا در تمام متون زرتشتی و اوستایی از
جمله در گاتها، یسنا، سرودههای زرتشت و یشتها مورد اشاره قرار گرفته و شکی نیست
که اشو زرتشت در کتاب اوستا به آن اشاره داشته است.
در سال ۱۳۷۰نیز میراث فرهنگی به کار بررسی و نقشهبرداری از
آثار کوه خواجه پرداخت و پس از کاوشهای مختلف در سالهای متمادی در این محل ۱۱اثر از دوران تاریخی مختلف کشف شد.
تزیینهای معماری بکار رفته در
برخی قلعههای این بنا شباهت به شیوه یونانی دارد، سر ستونهایی به سبک دوریک با
پیچهای توماری، تزیینهای دیگری مانند گل کوچک پرپر به صورت نیلوفری (لوتوس)، از
هنر هخامنشی اقتباس شده است و بعضی از آنها به هنر بینالنهرین نیز شباهت دارد.
کوه خواجه در میان ادیان سه
گانه کهن شامل اسلام، مسحیت و زرتشت ( ایران باستان) از اهمیت و قداست زیادی
برخوردار بوده است.
این کوه نام خود را از آرامگاه
خواجه مهدی یکی از دوستداران خاندان علوی که مزارش بر فراز این کوه واقع شده،
گرفته است.
در کاوشهای انجام شده در
کوهخواجه و قلعههای موجود در آن، دیوارهایی با ارتفاع ۴۰متر که با خشت ساخته شده و بیش از یکهزار سال قدمت
دارد نیز کشف شدهاند.
روزگاران نه چندان دور دریاچه
هامون پر آب بود و کوه خواجه به مانند جزیرهای سربرآورده از میان آبهای این
دریاچه از دور خودنمایی میکرد.
آن زمان کوه خواجه و قلعه
اشکانی آرام گرفته بر پشته آن خوشبخت بودند.
خوشبخت از آن رو که انسان کمتر
میتوانست به آن دسترسی داشته باشد و همه از دور به زیارت این کوه مقدس میپرداختند.
اما به مرور زمان با استمرار
خشکسالی و خشکی دریاچه هامون و نیز قهر طبیعت این بنای مهم در آستانه تخریب قرار
گرفته است
با این وجود سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی سیستان و بلوچستان این بنای عظیم را به همراه دو اثر منحصر بفرد دیگر سیستان به نامهای شهر سوخته .
