سابقه فعاليتهاي باستان شناسی عصر آهن در گيلان
سابقه
فعاليتهاي باستان شناسی عصر آهن در گيلان:
مطالعه ی آثار عصر آهن گیلان را می توان به دو مرحله تقسیم کرد.
مرحله ی اول شامل دوره ای است تا قبل از انقلاب اسلامی در ایران ادامه
دارد. (از آغاز فعالیت های باستان شناختی در گیلان تا سال 1357)
این مرحله دوره ی طولانی ای از تراکم آثاری است که توسط کاوشگران خود به
خود رشد یافته بود.در این مقطع زمانی، بسیاری از محوطه های مربوط به عصر آهن مورد
کاوش و بررسی قرار گرفته که نشان دادن استقرار فرهنگی، درونی و گاهنگاری لایه ها بود.محوطه
هایی مانند مارلیک و کلورز که توسط کاوشگران ایران مورد کاوش قرار گرفته از
مهمترین محوطه های باستانی عصر آهن گیلان است که بر اساس سیستماتیک مورد کاوش قرار
گرفته است.ولی گورستان هایی مانند قلاکوتی، حسنی محله، نوروز محله دیلمان توسط
گروه ژاپنی ها مورد کاوش قرار گرفت و برای اولین بار در دهه ی 40 لایه نگاری مربوط
به عصر آهن ارائه دادند
.
مرحله ی دوم از سال 1357 (بعد از انقلاب اسلامی) آغاز شد. در این دوره به
دلیل پیروزی انقلاب اسلامی، بسیاری از محوطه های مربوط به عصر آهن مورد کاوش غیر
مجاز قرار گرفت که اشیای بسیار ارزشمندی از عصر آهن از دل خاک بیرون آمده و به
موزه های دنیا سرازیر شده
در این دوره حفاری های هدفمند علاوه بر روی گورستان ها، غارها و استقرارگاه
هامحوطه های مسکونی و.... به مطالعه ی مسئله ی تکوین تاریخ و فرهنگ منحصر به فرد
گیلانی اختصاص یافت .
سابقه مطالعات باستان شناختی در گیلان،
(دوره ی اول: قبل از انقلاب اسلامی):
سابقه تحقیقات باستان شناختی در گیلان عمری بیش از یک سده داشته و به دوران
حکومت قاجاریه (1901) باز می گردد. همزمان با واگذاری امتیازات بی حدو حصر شاهان
قاجار به بیگانگان به منظور مطالعه بر روی آثار باستانی ایران که در پوشش قانونی
به چپاول و خروج بسیاری از اموال فرهنگی گرانبهای کشور انجامید شوق و هیجان گنج
یابی عده بی شماری را به حفاری در مناطق باستانی ترغیب و رهنمون ساخت(همرنگ،
1385:صص34-35)
دست درازی به مواریث فرهنگی نظیر محوطه ها و تپه های باستانی و یادمان های
تاریخی و حتی کندن و بردن قسمت هایی از متعلقات بناهای تاریخی در این برهه آشوب از
تاریخ کشور به امری شایع بدل شد. در نوشته های تنی چند از درباریان قاجار و حتی
سیاحان فرنگی اشتیاق حفاری و دستیابی به گنج های موهوم تحت عنوان طلاشوری، گنچ
یابی و ... بخوبی
قابل ارزیابی است. سستی و بی اطلاعی دربار قاجار از ارزش مواریث فرهنگی و در مقابل
سودجویی های دولت هایی بیگانه غربی در کسب نامشروع مطامع روزافزون خود سبب شد که
گنجینه های زیادی از فرهنگ و تاریخ ایران به مقصد کشورهای فوق روانه شوند. امروزه
شاهد آنیم که تعداد بی شماری از اشیاء و اموال تاریخی این مرز و بوم زینت بخش و
مجلس آرای محافل و موزه های معتبر و مجموعه های خصوصی دنیا است. (همرنگ، 1385:صص33)
الکساندر خودزکو سفیر روسی مقیم رشت در کتاب خود از کند و کاوهای خود در
ناحیه دو گاهه
رودبار و زیور آلاتی قدیمی خبر می دهد که بر دست و پای زنان محل مشاهده کرده
است(خودزکو،135438:.( درطی سالهای 1901-1899م هیأتی فرانسوی به سرپرستی برادران
دمرگان در بخش های وسیعی از منطقه تالش نشین ایران و کشور کنونی آذربایجان به
بررسی و مطالعه پرداختند. نتیجه این تحقیقات دامنه دار شناسایی و کاوش در محوطه هایی
چون دوخالیان، داش کپرو، خواجه داودکپرو، آق اولر، حسن زمین،
قیلاخانه، مرداغی، جالیک، شکولادره و نواحی اطراف شهر نمین بود. این محوطه ها
عمدتاً دارای آثاری مربوط به عصر آهن بودند که قدمت آنها به نیمه دوم هزارۀ دوم ق.
م و هزارۀ اول ق. م باز می گشت. .) موسوی،1380,520) کشف قبور تومولوس و گورکان ها
به قبور کلان سنگی مشهور ند، معرف حضور و زیست اقوامی قدرتمند و جنگاور در این
حوزه جغرافیایی است که در گذر زمان تحت نام کادوس ها زمینه ساز تاریخی و تمدنی شکوهمند
وپرافتخار بوده اند. پس از این مطالعات تا مدت های مدیدی فعالیت های باستان شناختی
در شمال کشور دچار وقفه شد. شرایط اجتماعی و سیاسی و بروز حوادث پیاپی دیرزمانی
امکان انجام تحقیقات علمی بر روی آثار تاریخی و محوطه های باستانی گیلان را از
پژوهشگران سلب کرده بود. در سال 1334 ش حبیب اله صمدی در منطقه تماجان از توابع
اشکورات املش به کاوش پرداخت. نتایج اولیه این تحقیقات تنها به صورت مقاله ای در
مجله باستان شناسی چاپ و منتشر شده است(صمدی،1338:صص 80)در حد فاصل سال های 1956
تا 1965 م ( 1339-1348 ش ) هیأت ژاپنی باستان شناسی ایران و عراق به سرپرستی
نامیواگامی و عضویت ماسودا و شینجی فوکایی با هماهنگی و حضور نماینده ای از اداره
کل باستان شناسی وقت در مناطق دیلمان و رودبار به کاوش
پرداختند. در این مطالعات در نقاطی چون قلعه کوتی، نوروزمحله، حسنی محله، خرم رود،
لاس لوکان، حلیمه جان و مورد حفاری قرار گرفتند و اشیاء و آثار مکشوفه از آنها
مربوط به عصر برنز جدید و آهن یعنی از نیمه دوم هزاره ی دوم ق. م تا دوران پارتی
است. حاصل پژوهش های
هیات ژاپنی در چهار مجلد با عنوان Dailaman و حلیمه جان به دو زبان ژاپنی و انگلیسی به چاپ
رسیده.(جهانی،2006::30)
در سال 1339 ش در راستای تهیه اطلس باستان شناسی کشور دکتر محسن مقدم در
راس هیاتی عازم نواحی شرق گیلان شدند. هر چند که نتایج و دستاوردهای کاوش و گمانه
زنی گسترده این هیات تاکنون چاپ نشده ، اما ارایه گزارش اولیه در بایگانی اسناد و
راکد سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور موجود است و همچنین مقالاتی
در این زمینه منتشر شده حاکی از کشف آثاری ارزنده مربوط به دوره های عصر آهن بوده
است. در تحقیقات هیأت مذکور مناطق مختلفی چون تماجان، امام، سمام، پیرکوه، کلیشم،
نیاول، سیاهکوه، محدوده ی رودخانه چاکرود، غیاث آباد ، بنه زمین، بویه، مربو ، شیر
چاک و... مورد بررسی و شناسایی و گمانه زنی قرار گرفت و تعدادی از محوطه ها ی عصر
آهن شناسایی وکاوش شد.(مقدم،1972: 136- 133 )
در سال 1340 ش هیاتی به سرپرستی دکتر عزت اله نگهبان که سمت بازرس فنی
ادارۀ کل باستان شناسی را بر عهده داشت به گیلان اعزام شد. با تغییر سرپرستی هیات
باستان شناسی مستقر در کوهپایه های شرق گیلان و هدایت بیشتر اعضای آن به درۀ
گوهرود واقع در شمال روستای نصفی ( نسفی ) در پاییز سال 1340 کاوش در چراغعلی تپه
( تپه مارلیک ) آغاز گردید. کاوش در این تپه شروع مرحله ای نوین و طلیعۀ فصلی پرافتخار
در تاریخ باستان شناسی کشور بود. (نگهبان،1378: 163-167 )
کاوش در چراغعلی تپه ( تپه مارلیک ) 14 ماه به طول انجامید و در مطالعات به
عمل آمده 53 گور باستانی مربوط به سلاطین محلی آماردی به همراه اشیاء و ابزار آلات
رزمی، زیورآلات بسیار گرانبها و و وسایل مربوط به زندگی و تدفین پس از مرگ شناخته
شد. بدست آمدن آثار و اموال ارزشمند از دل اتلال این تپه توجه جهانیان را به سوی
تمدن درخشان نهفته در مارلیک معطوف ساخت. در کنار گورستان مزبور در پیلاقلعه (
قلعه بزرگ ) تپه ای در 200 متری شرق تپه مارلیک بقایای 17 لایه استقراری از اواخر
هزارۀ دوم ق.م تا دوران اسلامی مشخص گردید. شناسایی تپه دوربیجار، زینب بیجار،
جازم کول و محوطه هایی گسترده در جوار آنها دستاورد دیگر این پژوهش است که
متاسفانه با عدم تداوم مطالعات باستان شناختی و یورش سوداگران اموال فرهنگی بخش
بزرگی از جلوه های این تمدن باشکوه و فاخر مورد امحاء قرار گرفته است.( همرنگ،
1385:صص40-41 )در دهۀ 1340 ش تمرکز
مطالعات باستان شناختی در شهرستان رودبار و حوزه رودخانه سفیدرود نتایج علمی
درخشانی به بار آورد.
در میان سالهای 47-1342 ش گروهی دیگر از باستان شناسان ایرانی به
سرپرستی مرحوم علی حاکمی در حوزه رودخانه سفیدرود مشغول به بررسی و شناسایی و کاوش
در محوطه هایی باستانی شدند. در این تحقیقات نقاطی چون گورستان کافرکش، محوطه گنج
پر کلورز، جوبن، سرامرز، دوگامیان، لیلی جان، ناوه، سیاهدره، مورد حفاری قرار گرفتند
و بخش عمده ای ازاین آثار بدست آمده مربوط به اواخر هزاره دوم ق. م تا دوره ساسانی
بود.( حاکمی،1968:ص16-2)در طول دهۀ 40 ش جواد بابک را د در مناطقی چون کوله مرز و
شیرکوه، کلشی تپه و اصطلخ جان در حفاری هایی موسوم به علمی- تجاری شرکت جست.
سال 1347 عبدالحسین شهیدزاده در محوطه های خرس چاک و سه پستانک و گورستان
باستانی داماش عمارلو به حفاری پرداخت. در همین سال سید محمود موسوی سرپرستی کاوش
در گورستان باستانی دیماجانکس اشکور سفلی را بر عهده داشت. محمود کردوانی نیز در
همین هنگام در دیورود سی پل رحیم آباد از توابع شهرستان رودسر به کاوش مشغول بود.
در این سال یحیی کوثری و سید محمود موسوی در کرفس چاک و خرسه چاک عمارلو
اقدام به حفاری نمودند. در همین سال اطراف سد تاریک و روستای شمام توسط جهانگیر
یاسی مورد بررسی و شناسایی قرار گرفت که متاسفانه این مطالعات نیز فاقد ارایه
گزارش نهایی است.
در سال 1351 ش شهیدزاده با رویکردی جدید در دوخالکوه و تلارک تالش به کاوش
پرداخت و مطالعات باستان شناختی گیلان را از شرق و مرکز به سمت غرب گیلان هدایت
نمود. حفار ی در این نقاط منجر به کشف آثاری از دوران هزاره اول ق.م گردید.
از سال 1352 تا 1357 سید محمود موسوی در عمارلو رودبار و اشکورات به کاوش
پرداخت. حفاری درسیبون و کمنی، سنجددره، لشکستان، میارکشه، زرگر چشمه و شاه جان در
بردارنده آثاری از دوران هزارۀ اول ق. م بود(.موسوی،1380:صص521-523 )
در حد فاصل سالهای 57-1352 هیاتی ژاپنی به سرپرستی شینجی فوکایی در روستای
حلیمه جان و در محوطه هایی چون شاه پیر، عاشور محله، قورش، نحد علی، رودخان
بر،نجزار ضیایی و رزک به حفاری پرداختند. نتیجه این مطالعات منجر به معرفی آثاری
از اواخر هزاره دوم ق. م تا دوران پارت و ساسانی شد.
این هیأت در روستای شهران نیز در گورستان جنب امامزاده محتشم ( تپه اسطلخ
جان)، لمه زمین و پایین محله شهران به کاوش مشغول شد و طی آن به آثاری از دوران
عصر آهن برخورد نمود. حاصل این تحقیقات دامنه دار در کتاب حلیمه جان در 2 جلد به
زبان انگلیسی به چاپ و نشر رسیده که جای آن دارد با ترجمه این کتاب زمینه مطالعه و
آگاهی از محتوای آن برای تمامی پژوهشگران مهیا شود.
دوره دوم:
این دور از سال1357 آغاز شد .
در حدود سال های 68- 1365 هیاتی به سر پر ستی محمد رضا خلعتبری در روستای شهران
و دامنه های جنگلی آن به حفاری پرداخت که نتیجه آن دستیابی به آثاری از سده های اغازین هزاره اول
ق.م تا دوره ساسانی بود که اشیای مفر غی و پیکرک های سفالی از دست آوررد های این
هیات بود (خلعتبری،1368ص15-17)
در سال 1369 ش حوزه غرب رودخانه سفیدرود از منجیل تا امامزاده هاشم توسط هیاتی
به سرپرستی محمد رضا
خلعتبری مورد بررسی و شناسایی قرار گرفت و در نتیجه بیش از 50 محوطه باستانی
شناسایی شد که بخش عمده ای از این آثار مربوط به محوطه های عصر آهن بود هنوز گزارش
کاملی از این بررسی در دست نیست
در سال 1370 پس از زلزله مهیب رودبار در هنگام عملیات خاکبرداری در مسیر
جاده قدیم تهران به کلورز بقایایی از گور های باستانی کشف گردید سر انجام گروهی به
سرپرستی آقای خلعتبری به منطقه عزیمت نمودند هیات مذکور توانست، در طی مدت 45 روز
18 گور باستانی مربوط به عصر آهن تا دوران اشکانی کشف نمایند که تدفین اسب، گورهای
ساده و چهار چینه ای، بقایایی از آثار فلزی و سفالی از دست آوردهای این هیأت بود.
(خلعتبری،1368ص18)
در سال 1371 ش بار دیگر در غرب استان گیلان وسکه میانرود در درۀ رودخانه
شفارود مورد کاوش قرار گرفت و دامنه مطالعات باستان شناسی در استان به سوی تالش
هدایت گردید. خلعتبری سرپرست عملیات مذکور این گورستان را مربوط به دوران نیمه دوم
هزارۀ دوم ق. م تا عصر اشکانی می داند. بخش وسیعی از این گورستان به علت راهسازی و
طغیان رودخانه شفارود در طول زمان تخریب شده بود.گورهای کلان سنگی، انبوه اشیای داخل
گورها از
مهمترین ویژگیهای گورستان ها بوده است( خلعتبری،1383ص240)
سال 1373 مصادف است
با شروع عملیات بررسی و شناسایی و گمانه زنی در مریان و آق اولر تالش توسط محمد
رضا خلعتبری در نتیجه و بر اساس مطالعات سال 1375 ش با معرفی گورستان وسیع 400
هکتاری مریان و اطراف آن برگ دیگری از مراحل باستان شناختی استان گیلان ورق خورد.
سال 1375 حفاری اضطراری در بویه به سرپرستی رضا صدر کبیر در محل احداث
استخر ذخیره آب منجر به شناسایی گورستان از هزارۀ اول ق. م تا عصر پارتی با قبور
متنوع چینه ای از سنگ، حفره ای و دخمه ای شد (صدر کبیر،1375:ص 19 ). این سال
همچنین نخستین فصل حفاری و گمانه زنی درمحوطه جمشید آباد
رودبارکه یکی از محوطه های مهم عصر آهن گیلان است تو سط آقای فلاحیان انجام شد که
منجر به کشف گورستانی از نیمه دوم هزاره دوم ق. م و هزاره اول ق. م موفق گردید. در
سال 1382 بررسی باستان شناختی به منظور شناسایی محوطه های عصر آهن، در شهرستان
املش، به سرپرستی,ولی جهانی انجام گردید و منجر به شناسایی بسیاری از گورستان های عصر
آهن III الیI
گردید. در نتیجه مستند سازی محوطه های عصر آهن تحت عنوان کتاب املش به چاپ
رسید(جهانی،1387: صص13- 12).در سال 1383 یوسف فلاحیان موفق به انجام تعیین حریم
تپه ی خسروخانی در منطقه ی دیلمان که متعلق به هزاره ی اول ق.م بود، گردید.همچنین
نگارنده در این سال، بررسی باستان شناختی شهرستان سیاهکل را به مرکزیت دیلمان
انجام دادم در نتیجه منجر به شناخت بیش از 220 اثر تاریخی گردید که بخش عمده ی از
این آثار مربوط به عصر آهن بوده است. ( موسوی،جهانی 1384 :14-29)
در فاصله سالهای 2005-2000 م هیات مشترک ایران و ژاپن به سرپرستی جبریل
نوکنده و تاداهیکواوتسو، به عضو یت ولی جهانی در برنامه ای 5
ساله حوزه غربی رودخانه سفیدرود را مورد بررسی و شناسایی قرار داد. گزارش نهایی
این هیات در پنج جلد به زبان انگلیسی به چاپ رسیده و طی آن بیش از 130 اثر تاریخی
و باستانی مورد معرفی قرار گرفت. همچنین این هیات در ضلع جنوبی تپه جلالیه کلورز
گمانه ای حفر کرد که در لایه های آن آثار استقراری مربوط به اعصار آهن مشخص گردید.( Ohtsu,nokandeh,2000-2005 (در سال
1382 همچنین 5 گروه میدانی، به سرپرستی نگارنده، در نقاط مختلف گیلان به بررسی و
شناسایی آثار تاریخی- فرهنگی استان پرداختند. این گروه ها موفق شدند بیش از 1000
اثر تاریخی را که بخش عمده ای از آن گورستان های مربوط به عصر آهن بوده است، مستند
سازی نماید.
در سال 1384 حفاری اضطراری به منظور نجات بخشی گورستان های تاریخی چره و خاصکول
به سرپرستی محمدرضا باقریان انجام شد. قبور این دو محل در مسیر احداث راه انتقال
لوله های گاز قرار گرفته بود و به دلیل خاکبرداری ماشین آلات سنگی مجری پروژه آسیب
های کلی به آثار تاریخی نهفته در دل خاک وارد شده بود. با توجه به کشف قبور و
اموال فرهنگی موجود در کنار اموات می توان قدمت آنرا به هزاره اول ق. م تا دوران
اشکانی تخمین زد.
در سالهای 1385 لایه
نگاری و کاوش در محوطه گنج پر و تپه کلورز رستم آباد به سرپرستی محمد رضا خلعتبری
به انجام رسید. حاصل این مطالعات شناسایی و کشف قلعه ای با تاسیسات دفاعی و مسکونی
در جوانب و راس تپه بود. بدست آمدن آثار معماری در این تپه فرضیه فقدان مساکن
دایمی در گیلان را به زیر سئوال برد و نکات ارزنده جدیدی را در خصوص نحوه معماری و
اسلوب ساخت دیوارهای سنگی و خشتی و کف سازی خانه ها و پلان بخش فوفانی ساختمان
موجود در کلورز مشخص کرده هر چند که این مطالعات ناتمام باقی مانده اما بر اساس
شواهد موجود می توان قدمت آثار
کشف شده را به دوران هزاره اول ق. م تا عصر ساسانی منسوب دانست. ( خلعتبری،1385-1387ص28)در
همین سال
هیاتی به سرپرستی ولی جهانی در واتل از توابع شهرستان رودبار موفق به تعیین حریم
گورستان باستانی مربوط به هزاره اول ق. م شد.کشف گورهای چهار چینه ای، ساده، حفره
ای و شناسایی محوطه های استقراری از دستاوردهای این هیأت بود. (جهانی،1385: صص1-60)
در همین سال شهرام رامین موفق به کشف قبوری از هزاره اول در حفاری اضطراری
و نجات بخشی گورستان سیاه بیل رضوانشهر شد.(رامین،1386:24:)
در سال 1386 طی دو فصل شهرام رامین در گمانه زنی به منظور تعیین حریم قلعه
گردن رودسر سرپرستی هیاتی را بر عهده داشت که ضمن مشخص کردن حریم قلعه در داخل یکی
از گمانه های آزمایشی گور دسته جمعی کلان سنگی منحصر به فردی از عصر آهن II و IIIرا کشف کرد که شش
مرحله تدفین در آن صورت گرفته بود کاربرد سنگ های حجیم و دیوار سازی خشکه چین با
سنگ در این گور قابل ملاحظه بود.(رامین،1386:35:)در سال 1386 گمانه زنی به منظور
تعیین حریم محوطه گسترده مطلاکوه املش به سرپرستی ولی جهانی منجر به کشف آثار
معماری و قبوری از هزاره اول ق. م تا دوره اشکانی شد. (جهانی،1385: صص1-50)
در سال 88_1386 هیأت مشترک ایران و کره به سرپرستی کیدونگ بی و محمدرضا
باقریان و ولی جهانی، مطالعاتی را در خصوص شناسایی آثاری از دوران پارینه سنگی در
غارها و پناهگاه های شرق و مرکز و جنوب گیلان به عمل آوردند.با توجه به بررسی های
انجام شده بیش از 60% آثار به
دست آمده در داخل غارها، مربوط به دوره ی آهن است.(بای،2006-2007 صص26-1 )
در سال 1388 کاوش اضطراری در محوطه های باستانی بویه، به سرپرستی قاسم
اصلانی و به معاونت اینجانب انجام شد.کشف بیش از 43 گور از گورهای مربوط به عصر
آهن از دستاوردهای پژوهشی این هیأت بود)اصلانی،1386:صص،14-16).همچنین در همین سال
بررسی شناسایی محور رودخانه ی آستارا چای شهرستان آستارا، توسط نگارنده انجام
گردید.تهیه ی نقشه ی باستان شناسی محور رودخانه ی آستارا چای و کشف محوطه های
مربوط به عصر آهن از مهمترین فعالیت های پژوهشی این هیأت بوده است. (جهانی،1388:
صص5-6)
در سال 1389 بررسی و کاوشهای باستان شناسی در محوطه ی باستانی کافرستان دیلمان
که دربردارنده ی آثار سکونت و گورستانهای مربوط به عصر آهن II و III بوده، توسط نگارنده مورد کاوش قرار گرفت که کشف
بقایایی ار آثار معماری مسکونی یکجانشینی و گورهای حفره ای و... از دستاوردهای مهم
این پژوهش بوده است(جهانی،1389: صص1-30)